आरोग्य व्यवस्थेतील संवेदनांचा अंत: तन्वी भदाणे आत्महत्येचे हृदयद्रावक वास्तव
नाशिकमधील सुप्रसिद्ध जयराम हॉस्पिटलच्या स्टाफ क्वार्टर्समध्ये अवघ्या २२ वर्षांच्या तन्वी भदाणे या परिचारिकेने आपली जीवनयात्रा संपवल्याची बातमी केवळ एक 'क्राईम रिपोर्ट' नाही, तर ती समाजाच्या आणि वैद्यकीय व्यवस्थेच्या संवेदनशीलतेवर झालेला एक मोठा आघात आहे. रुग्णांच्या जखमांवर फुंकर घालणाऱ्या, मृत्यूच्या दाढेतून अनेकांना बाहेर काढण्यासाठी रात्रंदिवस झटणाऱ्या एका उमद्या हाताने स्वतःच्याच आयुष्याचा दोर कापून घ्यावा, यासारखी दुसरी दुर्दैवी गोष्ट नाही. तन्वीचे जाणे हे केवळ एका कुटुंबाचे किंवा एका रुग्णालयाचे नुकसान नसून, ते संपूर्ण आरोग्य व्यवस्थेतील सुप्त संघर्षाचे लक्षण आहे.
तन्वी नुकतीच या प्रवासाला निघाली होती. परिचारिका म्हणून ती केवळ नोकरी करत नव्हती, तर ती एका 'पवित्र' समजल्या जाणाऱ्या पेशात स्वतःला झोकून देत होती. मात्र, रुग्णालय प्रशासनाच्या त्याच चार भिंतींच्या आड, जिथे आयुष्याची उमेद दिली जाते, तिथेच एका तरुणीची जगण्याची उमेद कशी काय संपली? हा प्रश्न आज नाशिककरांना सुन्न करून गेला आहे.
वैद्यकीय क्षेत्रात काम करणे ही काही साधी गोष्ट नाही. तासनतास उभं राहून केलेली ड्युटी, रुग्णांच्या नातेवाईकांचा संताप, गंभीर रुग्णांची जबाबदारी आणि या सगळ्यात स्वतःच्या वैयक्तिक आयुष्याला मिळालेला अत्यल्प वेळ, असे हे चक्र असते. परिचारिका हे या आरोग्य व्यवस्थेचा कणा असतात. डॉक्टर निदान करतात, पण त्या निदानाची अंमलबजावणी आणि रुग्णाची २४ तास काळजी ही परिचारिकांच्याच खांद्यावर असते. अनेकदा या 'सिस्टर्स' स्वतःचे जेवण, झोप आणि मानसिक आरोग्य विसरून रुग्णांची सेवा करतात. मात्र, या पांढऱ्या कोटाआड दडलेला त्यांचा मानसिक संघर्ष कुणी समजून घेतो का?
तन्वी भदाणे हिने हे टोकाचे पाऊल का उचलले, याचे गुढ अद्याप कायम आहे. कदाचित ते कामाचे दडपण असेल, कदाचित वैयक्तिक आयुष्यातील काही अडचणी असतील किंवा या दोन्ही गोष्टींमुळे आलेले नैराश्य असेल. पण कारण काहीही असले तरी, एक गोष्ट स्पष्ट आहे की, तिला वेळेवर अपेक्षित असलेला आधार मिळाला नाही. जयराम हॉस्पिटलसारख्या प्रतिष्ठित संस्थेत काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यासाठी स्टाफ क्वार्टर्स हे घरासारखे असते. तिथेच जर मृत्यूने प्रवेश केला असेल, तर याचा अर्थ आपण आपल्या कर्मचाऱ्यांच्या मानसिक आरोग्याकडे किती दुर्लक्ष करत आहोत, हे अधोरेखित होते.
आजकाल आपण मोठ्या इमारती बांधतो, अद्ययावत आयसीयू रूम्स तयार करतो, पण त्या यंत्रणेत राबणाऱ्या माणसांच्या मनाचे काय? वैद्यकीय क्षेत्रातील तणावाचे व्यवस्थापन करण्यासाठी आपल्याकडे कोणती यंत्रणा आहे? डॉक्टर्स आणि नर्स यांच्यासाठी 'काउन्सिलिंग' किंवा मानसिक आधार देणारे कक्ष अनिवार्य का असू नयेत? तन्वीच्या मृत्यूने या प्रश्नांची दाहकता वाढवली आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती अशा प्रकारे स्वतःला संपवते, तेव्हा ती समाजात एक संदेश सोडून जाते की, "माझ्याजवळ कुणीतरी असायला हवे होते, ज्याने माझे ऐकून घेतले असते."
नाशिकच्या वैद्यकीय क्षेत्रात या घटनेमुळे मोठी हळहळ व्यक्त होत असली तरी, केवळ शोक व्यक्त करून चालणार नाही. ही वेळ आत्मचिंतन करण्याची आहे. रुग्णालयांनी त्यांच्या कर्मचाऱ्यांसाठी केवळ राहण्याची सोय (स्टाफ क्वार्टर्स) करून चालणार नाही, तर तिथे आनंदी आणि तणावमुक्त वातावरण कसे राहील, याची जबाबदारीही घ्यावी लागेल. प्रशासकीय आणि कायदेशीर प्रक्रिया पार पडेलच, पोलीस तपास करतीलच, पण तन्वीच्या आई-वडिलांच्या पदरी पडलेले हे कधीही न भरून निघणारे दुःख कोणत्या कायद्याने कमी होणार आहे?
तन्वी भदाणे हिच्या निधनानंतर आता तरी आपण जागे होणार आहोत का? कामाच्या ठिकाणी होणारे शोषण, वाढता ताण आणि एकटेपणा यावर उघडपणे बोलण्याची वेळ आली आहे. जर आपण इतरांचे जीव वाचवणाऱ्यांना वाचवू शकलो नाही, तर आपण एक प्रगत समाज म्हणून अपयशी ठरत आहोत, हे मान्य करावे लागेल.