१५ ऑगस्ट आला की देशभरात एक वेगळंच वातावरण निर्माण होतं. शाळांच्या मैदानावर तिरंगा अभिमानाने फडकतो, राष्ट्रगीताचे सूर वातावरण भारून टाकतात, प्रभातफेऱ्या निघतात, देशभक्तीपर गाणी कानावर पडतात आणि सोशल मीडियावर तिरंग्याच्या रंगांनी सजलेल्या शुभेच्छांचा वर्षाव सुरू होतो. काही तासांसाठी का होईना, प्रत्येकाच्या मनात देशाविषयीचा अभिमान अधिक तीव्र होतो. मात्र कार्यक्रम संपतो, राष्ट्रगीताचे सूर थांबतात आणि दैनंदिन जीवन पुन्हा सुरू होतं, तेव्हा एक प्रश्न मनात उभा राहतो स्वातंत्र्याचा उत्सव आपण साजरा करतोय की स्वातंत्र्याचा अर्थही जगतोय?
१९४७ मध्ये भारताने परकीय सत्तेच्या जोखडातून मुक्त होत स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून पहाट अनुभवली. त्या स्वातंत्र्यामागे असंख्य ज्ञात-अज्ञात स्वातंत्र्यसैनिकांचे बलिदान होते. तुरुंगवास, लाठीमार, गोळ्या, फास आणि कुटुंबापासून दूर राहण्याची वेदना सहन करणाऱ्या त्या पिढीने स्वतःच्या वर्तमानाचा त्याग करून देशाच्या भविष्याची पायाभरणी केली. त्यांच्यासाठी स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ सत्ता बदल नव्हता. ते स्वाभिमानाचं स्वप्न होतं. स्वतःच्या भूमीवर स्वतःच्या मर्जीने जगण्याचा अधिकार होता. सामान्य माणसाला सन्मानाने जगता यावं, ही त्या संघर्षामागची मोठी प्रेरणा होती.
आज त्या स्वातंत्र्याला ७९ वर्षे पूर्ण झाली आहेत. या काळात भारताने अनेक क्षेत्रांत मोठी झेप घेतली आहे. विज्ञान, तंत्रज्ञान, शेती, उद्योग, शिक्षण, अवकाश संशोधन, डिजिटल व्यवहार आणि पायाभूत सुविधांच्या क्षेत्रात देशाने जगाचं लक्ष वेधून घेतलं आहे. चंद्रावर पोहोचलेला भारत आज डिजिटल क्रांतीच्या माध्यमातून जगासमोर नवी ओळख निर्माण करत आहे. भारतीय तरुण जगाच्या कानाकोपऱ्यात आपल्या कर्तृत्वाचा ठसा उमटवत आहेत. देशाची अर्थव्यवस्था विस्तारत आहे आणि भारताकडे जग एका नव्या आशेने पाहत आहे.
मात्र प्रगतीच्या या उजळ चित्रासोबत काही प्रश्नांची सावलीही आहे. आजही सामान्य नागरिकाला आपल्या हक्कासाठी सरकारी कार्यालयांच्या फेऱ्या माराव्या लागतात. शेतकऱ्याला आपल्या कष्टाच्या योग्य मोबदल्यासाठी संघर्ष करावा लागतो. अनेक तरुण शिक्षण पूर्ण करूनही रोजगाराच्या संधी शोधत राहतात. समाजातील अनेक घटक समान संधी आणि सन्मानासाठी अजूनही झगडत आहेत. त्यामुळेच स्वातंत्र्याची व्याख्या केवळ १९४७ मध्ये मिळालेल्या राजकीय स्वातंत्र्यापुरती मर्यादित ठेवता येणार नाही.
स्वतंत्र भारतात सामान्य नागरिकाला सर्वप्रथम भयापासून मुक्ती मिळायला हवी. आपल्या सुरक्षिततेबद्दल भीती वाटत असेल, आपल्या मताचा उच्चार करताना दडपण जाणवत असेल किंवा अन्यायाविरोधात आवाज उठवताना परिणामांची चिंता सतावत असेल, तर स्वातंत्र्याच्या अर्थाकडे पुन्हा पाहण्याची गरज आहे. देशाच्या सीमा सुरक्षित असणं जितकं आवश्यक आहे, तितकंच त्या सीमांच्या आत राहणाऱ्या प्रत्येक नागरिकाला सुरक्षित आणि सन्मानाने जगता येणंही महत्त्वाचं आहे. कायद्याचं राज्य ही केवळ संविधानातील संकल्पना न राहता ती सामान्य माणसाच्या अनुभवातून जाणवली पाहिजे.
याचबरोबर भ्रष्टाचारापासून मुक्ती हा देखील स्वातंत्र्याचा महत्त्वाचा भाग आहे. एखादं साधं काम करून घेण्यासाठी सामान्य माणसाला कार्यालयांच्या फेऱ्या माराव्या लागतात, कुणाच्या शिफारशीची गरज भासते किंवा काम वेळेत व्हावं म्हणून वेगळा मार्ग शोधावा लागतो, तेव्हा व्यवस्थेच्या कार्यक्षमतेवर प्रश्न उपस्थित होतो. शासन आणि प्रशासन नागरिकांच्या सेवेसाठी आहेत. नागरिकाने व्यवस्थेच्या दारात असहाय्य उभं राहणं हा स्वतंत्र भारताच्या स्वप्नाला साजेसा अनुभव नाही. पारदर्शक, उत्तरदायी आणि नागरिकाभिमुख व्यवस्था उभी करणं ही स्वातंत्र्याची पुढची लढाई आहे.
स्वातंत्र्याचा आणखी एक अर्थ अज्ञानापासून मुक्त होण्यात आहे. शिक्षण हे केवळ पदवी मिळवण्याचं साधन नसून विचार करण्याची ताकद देणारं माध्यम आहे. शिक्षणाची संधी प्रत्येकाला समान मिळतेय का, आर्थिक परिस्थितीमुळे एखाद्या मुलाचं स्वप्न अर्धवट राहत नाही ना, गुणवत्तापूर्ण शिक्षण काही मोजक्या घटकांपुरतं मर्यादित होत नाही ना, हे प्रश्नही आपण विचारले पाहिजेत. कारण अज्ञानात ठेवलेला माणूस कायदेशीरदृष्ट्या स्वतंत्र असला, तरी विचारांच्या पातळीवर तो किती स्वतंत्र आहे, हा प्रश्न कायम राहतो.
आजच्या काळात अज्ञानाचं स्वरूपही बदललं आहे. माहितीचा अभाव ही समस्या राहिलेली नाही; उलट माहितीचा प्रचंड स्फोट ही नवी समस्या आहे. मोबाईलच्या एका क्लिकवर जग आपल्या हातात आलं आहे. एखादी बातमी काही सेकंदांत हजारो लोकांपर्यंत पोहोचते. पण त्यातील सत्य किती आणि असत्य किती, हे तपासण्याची सवय किती जणांना आहे? आपल्या मताशी जुळणारी माहिती खरी मानणं आणि विरोधी माहिती खोटी ठरवणं ही प्रवृत्ती लोकशाहीसाठी धोकादायक आहे. सोशल मीडिया आपल्याला स्वतंत्र विचार करण्याची संधी देतोय की आपल्या विचारांनाच नियंत्रित करतोय, हा प्रश्न आजच्या पिढीसमोर उभा आहे.
अंधश्रद्धा आणि खोट्या माहितीपासून मुक्त होणं म्हणजे केवळ जुन्या रूढींना नाकारणं नव्हे; तर प्रत्येक गोष्टीकडे विवेकाच्या नजरेने पाहणं होय. विज्ञानाने जग बदललं, पण वैज्ञानिक दृष्टिकोन समाजाच्या प्रत्येक स्तरापर्यंत पोहोचला आहे का, याचाही विचार करावा लागेल. स्वतंत्र भारताला केवळ तंत्रज्ञान वापरणारे नागरिक नकोत; त्याला प्रश्न विचारणारे, सत्य तपासणारे आणि स्वतःचा विवेक वापरणारे नागरिक हवेत.
मात्र या सगळ्या चर्चेत सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न आपल्या स्वतःच्या भूमिकेचा आहे. अधिकारांची मागणी करताना आपण कर्तव्य विसरत नाही ना? चांगले रस्ते हवेत, स्वच्छ शहर हवं, पाणी हवं, रोजगार हवा, सुरक्षित वातावरण हवं, भ्रष्टाचारमुक्त व्यवस्था हवी या सर्व अपेक्षा रास्त आहेत. पण स्वच्छ रस्त्यांची मागणी करणारा नागरिक स्वतः रस्त्यावर कचरा टाकत असेल, नियम पाळण्याची अपेक्षा करणारा नागरिक स्वतः नियम मोडत असेल किंवा भ्रष्टाचाराविरोधात बोलणारा नागरिक स्वतःच्या कामासाठी नियमांना वळसा घालण्याचा प्रयत्न करत असेल, तर प्रश्न केवळ व्यवस्थेचा राहत नाही; तो समाजाच्या मानसिकतेचाही होतो.
देश बदलण्याची जबाबदारी केवळ सरकारची नसते. सरकार आपली व्यवस्था सुधारू शकतं, कायदे करू शकतं, योजना राबवू शकतं; पण त्या व्यवस्थेचा वापर कसा करायचा, सार्वजनिक संपत्तीची काळजी कशी घ्यायची, मतदान करताना विवेक कसा वापरायचा, खोटी माहिती पसरवायची नाही, अन्याय समोर दिसल्यास आवाज उठवायचा आणि मतभेद असले तरी सामाजिक सलोखा जपायचा, ही जबाबदारी नागरिकांचीही आहे. राष्ट्रनिर्मिती ही एखाद्या एका संस्थेची किंवा व्यक्तीची मोहीम नसते. ती कोट्यवधी नागरिकांच्या छोट्या-छोट्या कृतींमधून घडत असते.
महाराष्ट्राच्या आणि विशेषतः कोल्हापूरच्या मातीत या विचाराला वेगळं महत्त्व आहे. राजर्षी छत्रपती शाहू महाराजांनी शिक्षण, सामाजिक समता आणि वंचितांना संधी देण्याचा विचार रुजवला. म्हणूनच कोल्हापूरसाठी स्वातंत्र्याचा अर्थ केवळ परकीय सत्तेपासून मुक्ती एवढाच राहू शकत नाही. समाजातील शेवटच्या घटकाला संधी मिळणं, माणसाला माणूस म्हणून सन्मान मिळणं आणि अन्यायाविरोधात उभं राहण्याची सामाजिक ताकद निर्माण होणं, हीदेखील स्वातंत्र्याचीच खरी कसोटी आहे.
आज भारत जगाच्या पटलावर वेगाने पुढे जात आहे. विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि अर्थव्यवस्थेतील प्रगती निश्चितच अभिमानाची बाब आहे. मात्र विकासाचा वेग वाढताना माणुसकीचा वेग कमी होता कामा नये. तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीसोबत विवेक हरवता कामा नये. राजकीय मतभेद असले तरी सामाजिक सलोखा तुटता कामा नये. आर्थिक प्रगतीसोबत संधीची समानता वाढली पाहिजे. कारण देशाची खरी उंची केवळ त्याच्या इमारती, महामार्ग किंवा अर्थव्यवस्थेच्या आकड्यांनी ठरत नाही; ती त्या देशातील सामान्य नागरिक किती सुरक्षित, सन्माने आणि स्वाभिमानाने जगतो यावर ठरते.
१५ ऑगस्टचा दिवस म्हणूनच केवळ ध्वजारोहणाचा दिवस नाही. तो आत्मपरीक्षणाचा दिवस आहे. १९४७ मध्ये स्वातंत्र्य मिळवून देणाऱ्या पिढीने आपल्यासाठी काय गमावलं, याची आठवण करून घेण्याचा दिवस आहे. त्याचबरोबर आपण पुढच्या पिढीसाठी काय निर्माण करतोय, याचा विचार करण्याचा दिवस आहे.
आज तिरंगा आकाशात फडकतोय. काही तासांनी कार्यक्रम संपतील. देशभक्तीची गाणी थांबतील. सोशल मीडियावरील शुभेच्छांचा ओघ कमी होईल. पण स्वातंत्र्याचा खरा अर्थ तिथे संपता कामा नये.
स्वातंत्र्य आपल्याला १९४७ मध्ये मिळालं; पण स्वातंत्र्याची किंमत प्रत्येक पिढीला नव्याने समजून घ्यावी लागते.
आजची पिढी पुढच्या पिढीला केवळ स्वतंत्र भारत देणार आहे की अधिक सुरक्षित, अधिक समान, अधिक विवेकी आणि अधिक जबाबदार भारतही देणार आहे, याचं उत्तर भविष्यातील इतिहास लिहिणार आहे.
तिरंगा दरवर्षी फडकत राहील. राष्ट्रगीताचे सूर पुन्हा पुन्हा घुमत राहतील. स्वातंत्र्यदिन येत राहतील आणि जात राहतील. पण त्या तिरंग्याचा अर्थ आपल्या विचारांत, आपल्या कृतीत आणि आपल्या नागरिकत्वात किती जिवंत राहतो, हीच खरी परीक्षा असेल.
कारण देश स्वतंत्र होणं ही इतिहासाची घटना होती; पण त्या स्वातंत्र्याला अर्थपूर्ण बनवणं ही प्रत्येक पिढीची जबाबदारी आहे.
या प्रश्नाचं उत्तर सरकारने किंवा कुणा दुसऱ्याने द्यायचं नाही. ते उत्तर प्रत्येक नागरिकाने आपल्या कृतीतून द्यायचं आहे.
तिरंगा आकाशात फडकत राहू दे; पण त्यामागची मूल्यं आपल्या जगण्यातही तितकीच उंच फडकत राहू देत.